دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

یکباردیگر وقفنامه ی ربع رشیدی

یکباردیگر وقفنامه ی ربع رشیدی ( بناهای آباد گردد خراب / زباران و از تابش آفتاب ) ( پی افکندم ازنظم کاخی بلند / که از باد و باران نیابد گزند ) (بدین نامه بر سال ها بگذرد / همی خواند آن کس که دارد خرد)
    ربع رشیدی که هم اکنون خرابه های آن دردامنه ی کوه سرخاب تبریز واقع شده است، ازبناهای ساخته شده به فرمان " خواجه رشید الدین فضل الله " (718- 648 ق.) ،وزیرالجایتو، می باشد که در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری احداث گردید. این بنا که درحکم شهرکی بوده، شامل ساختمان های گوناگون مانند مساجد، مدارس مختلف، بیمارستان (دارالشفا)، داروخانه، کتابخانه، کاروانسراها، مهمانسرا (دارالضیافه)، گرمابه ها، خانقاه ها، دارالایتام، آسیاب ها، کارگاه های رنگرزی، پارچه بافی، کاغذسازی، دارالضرب، دکان های مختلف (بازارها)، باغها و محلات جداگانه با خانه های زیبا برای اسکان طبقات گوناگون اجتماعی بوده است. به ویژه این که خواجه ازشهرها و مناطق دیگردنیا شماری از اهل صنایع مختلف، کاتبان، علما، حافظان قرآن، طبیبان و طالبان علم را دراین مرکز اسکان داد.
  وی درسال 709 ق. به منظور اداره ی بهینه ی این مجموعه و یا شاید حفظ اموال و املاک خود از گردش بی ثبات ایام در تاریخ ایران و غارت گری های مختلف، طی وقف نامه ای، دارایی های خویش و درآمد حاصل از آنها را وقف ربع رشیدی نمود. این دارایی ها شامل املاک فراوان وی در یزد (حدود 700 قطعه)، املاک او درتبریز، مراغه، همدان، شیراز، اصفهان و موصل می باشند که دراین وقف نامه، مکان و اندازه ی آنها مشخص شده است. (هرچند درنسخه ی موجود تعدادی از صفحات آن مفقود شده و مثلاَ املاک همدان را دربر ندارد.) خواجه همچنین در وقف نامه به منظور حفظ تألیفات خویش و ایمن نگه داشتن آنها، شیوه ی خاصی برای نگهداری آثارش در ربع رشیدی و نسخه برداری سالیانه از آنها و ارسالشان به مراکز علمی جهان در دو زبان عربی و فارسی معین نمود.

d9_88_d9_82_d9_81_d9_86_d8_a7_d9_85_d9_8
   وقف نامه ی رشیدی با بیان مطالبی درباره ی وقف و خیرات و اهمیت و فایده های آن شروع می گردد وسپس گواهی های بزرگان دینی و اداری مانند "علامه حلی" براین وقف نامه می آید و آن گاه متن اساسی قراردارد که در سه باب و یک خاتمه تنظیم گشته است. به گفته ی نویسنده، ازنظر عقلی اقتضا می کرد که این وقف نامه سه باب داشته باشد، زیرا هرکه وقفی می کند ضرورتاَ شامل: 1- چیزی است که وقف می شود. 2- چیزی که وقف شامل آن می شود. و 3- شرایطی که وقف و چگونگی آن را دربرمی گیرد، می باشد. (وقفنامه، ص37) با این حال نویسنده، ابتدا اموری را که وقف شامل آنان می شود، بیان می کند و آن گاه به شمارش و توصیف املاک خویش می پردازد و درنهایت حدود و شرایط وقف و چگونگی اجرای آن به وسیله ی متولیان وقف را توضیح می دهد و وجوه گوناگون را که باید به مصارف مختلف مانند " آش مسکینان در دارالمساکین، آش ایام و لیالی متبرکه، اوقات سماع صوفیان، پای افزار دراویش، مسافران و کفن اموات تا وظیفه ی(حقوق) افراد و کارکنان مختلف درربع رشیدی" برسد، تعیین می کند. خواجه دراین قسمت مشخص می نماید که تا زمانی که درقید حیات است، خودش بدون دخالت هیچ شخصی، متولی این اوقاف است و بعد ازمرگش، فرزندانش آن گونه که وی تعیین می کند، جانشین او خواهند شد.(همان، ص118) بنابراین خواجه، فرزندان و بازماندگان خود را به اتحاد با یکدیگر، نیکوکاری، مردم داری، پیروی ازدستورات اسلام، تحصیل علوم دینی و عقلی، مطالعه ی ماهیانه ی وقف نامه برای آگاهی ازچگونگی شرایط آن وعمل برطبق این شرایط توصیه می کند وقسم می دهد.(همان، صص127-121) درخاتمه نیز خلاصه ای از مخارج و مصارف گوناگون اوقاف به منظور" سهولت ضبط و سرعت فهم" بیان می گردد.(همان، ص216)
  2868_p.jpg
 با این که ربع رشیدی درگذر ایام ویران گشت و به گفته ی ایرج افشار، ازمیان رقبات وقفی یزد یک مورد رقبه را نمی شناسیم که به نام وقف رشیدی باقی مانده باشد، (همان، ص هفده) وقف نامه ی مذکور منبعی گرانبها برای شناخت ویژگی های گوناگون تاریخی ایران دربعد محلی، منطقه ای و عمومی است و اطلاعات متنوعی مانند موارد زیر از آن به دست می آید:
 -نام ها و اسامی جغرافیایی از آبادی ها و مناطق مختلف یزد و خصوصاَ آذربایجان از قرون هفتم و هشتم که درطول زمان نام های دیگری یافته یا اصلاَ  ازبین رفته اند.
 - اطلاعات مربوط به جغرافیای تاریخی شهر تبریز و یزد.
- نام ها و اسامی شخصیت های مهم دینی و دیوانی و اطلاعاتی که این وقف نامه درباره ی رجال مختلف مانند اعیان و مالکان بزرگ، سادات حسینی، علوی و نقبای آنها دربر دارد. (به ویژه این که بعضی از اسامی خاص دراین وقف نامه (نسخه ی اصلی) حرکت گذاری شده اند.)
 - شناخت تأسیسات مهم تربیتی، علمی، شرعی، طبی و مراکز خیریه درآن زمان.
 - چگونگی امر وقف و شیوه ی اداره ی موقوفات.
 - اصطلاحات مربوط به قنات ها درتبریز و اسامی قنوات درتبریز و یزد و نام های گوناگون برای مقیاس های مربوط به آب و زمین.
 - چگونگی نقل و انتقال آب درشهرتبریز و میزان حق آبه ها.
  - آگاهی های مربوط به کشاورزی و چگونگی حفظ غلات دربرابر آفات.
 - اطلاعات مربوط به معماری، شکل ساختن بناها و اصطلاحات مربوط به قسمت های مختلف عمارت ها.
 - وجود نام های گوناگون مربوط به تقسیمات مختلف زمین مانند سلطانی، دیوانی، اتابکی، سنقری، صاحبی و ...
 - شناخت القاب و عناوین گروه های مختلف اجتماعی.
- نشانه هایی درباره ی تأسیسات زرتشتیان در یزد آن دوران.
 - نکاتی درباره ی وضع مالی، اوزان و مقادیر، مزد افراد و بسیاری از اصطلاحات اداری و دیوانی. 
 - آگاهی های فراوانی که درباره ی زندگی اجتماعی مردم آن دوره وجود دارد. مواردی مانند: جشن ها، عیدها، مراسم مذهبی و عزاداری مانند صدقه ی شب غریب که رسمی برای اولین شب دفن میت درتبریز بوده است، اطلاعات مربوط به غذاها، اسامی نان ها و پختنی ها و همچنین طرز پخت بعضی غذاها، مسائل بهداشتی روز و شناخت انواع داروهای گیاهی، چگونگی امانت گرفتن کتاب ازکتابخانه ی وقفی خواجه رشیدالدین و ...
 - وجود واژه ها و اصطلاحات نایاب به علاوه ی سبک نگارش این وقف نامه که می تواند ازجنبه ی تاریخ ادبیات مهم باشد، به ویژه این که خواجه رشیدالدین فضل الله به شخصه، قسمت اعظم این وقف نامه را به خط خود نوشت و تحریر بقیه ی آن را برعهده ی قاضی تبریزگذاشت که بیشترقسمت های این نسخه هم اکنون موجود است؛ یعنی نسخه ای که درابتدا دراختیار خانواده ی "سراج میر"(حاج ذکاءالدوله) در شهر تبریز قرارداشت که درواقع مخلوطی ازاصل نسخه به خط خواجه رشیدالدین فضل الله و نسخه های دیگر می باشد که از روی نسخه اصلی نوشته شده است.
   نسخه ی مذکور درسال 1348ش. به وسیله ی انجمن آثار ملی خریداری گشت و پس از چاپ عکسی آن در اختیار کتابخانه ی مرکزی تبریز قرارداده شد، تا اینکه درسال 1356ش. وقف نامه ی رشیدی به همت " ایرج افشار ومجتبی مینوی" و استفاده ازنسخه ای که درقرن اخیر از روی نسخه ی یادشده، نوشته شده و دراختیار" کتابخانه ی ملی ملک" بود، با کمک و همکاری آقایان"عبدالعلی کارنگ، محمدتقی دانش پژوه و عبدالله نورانی" توسط انتشارات انجمن آثارملی به چاپ رسید.
  با این که ربع رشیدی بعد ازقتل ناجوانمردانه ی خواجه رشیدالدین به دست ابوسعید و همچنین بعد از قتل پسرش ،خواجه غیاث الدین، غارت شد واحتمالاَ بعضی از آثارقلمی خواجه هم برای همیشه نابود گشت و شهرک رشیدی هم درطول زمان ویران گردید به طوری که اثری قابل توجه ازآن نماند که در فهرست آثارملی یونسکو درآید، اما وقف نامه ی رشیدی درسال 1384ش. همزمان با برگزاری کنگره ی "طرح احیای ربع رشیدی و فرهنگ وتمدن ایران عصرایلخانی" درتبریز، از سوی ایران به برنامه ی حافظه ی جهانی معرفی شد و درسال 1386ش.(2007م) درفهرست حافظه ی جهانی یونسکو به ثبت رسید و ماندگاری نام خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی تضمین گشت.
+ شنبه ۹ خرداد ۱۳۹۴ ساعت ۲۳:۵۳
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: