دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

فضایل بلخ

فضایل بلخ کتاب فضایل بلخ جزو کتاب های زندگی نامه های محلی است که برای شناخت شهر بلخ تا قبل از حمله ی مغول مفید می باشد.
   زند گی نامه های محلی آثاری هستند که موضوع اصلی آنها شرح حال رجال و شخصیت های یک شهر یا یک ناحیه ی جغرافیایی معین است. این دسته کتاب ها که از آنها با عناوینی مانند تراجم، طبقات، معجم ها و رجال نیز نام برده می شود، به دلیل تعلق به یک حوزه ی جغرافیایی خاص، ذیل تاریخ های محلی قرار می گیرند و می توان آنها را زندگی نامه های محلی نامید که به دو دسته تقسیم می شوند. 1- زندگی نامه های محلی دینی که موضوع آنها شرح حال رجال و علمای علوم دینی به ویژه محدثان است. 2- زندگی نامه های محلی غیردینی با موضوع شرح حال عموم دانشمندان، شعرا یا رجال سیاسی و اشراف یک شهر یا ناحیه ی جغرافیایی. (قنوات،1393،ص193) 
 این گونه کتاب ها که بر اثر عوامل و انگیزه های گوناگون مانند رواج علم حدیث، رقابت های مذهبی، حب الوطن و اهداف تربیتی تألیف شده اند،(همان،صص200-198) دارای ساختاری کمابیش مشابه هستند و عموماَ از دو بخش اصلی مقدمه یا مدخل و شرح حال بزرگان تشکیل می شوند. مقدمه که معمولاَ در ابتدای کتاب قرار گرفته است و از نظر حجم مطالب، بخش ناچیزی از کتاب را شامل می گردد دربردارنده ی مواردی در معرفی وضعیت جغرافیایی طبیعی و انسانی منطقه یا شهر مورد نظر، مطالبی درباره ی بنای شهر و بانی های آن که معمولاَ به دوران اساطیری و شخصیت های تاریخی بسیار قدیمی یا اساطیری می رسد همراه با وجه تسمیه آن شهر یا محل که بیشتر اوقات جنبه ی افسانه ای دارد و با بیان تغییر و تحولات آن منطقه در دوره های مختلف به تدریج به روشنایی تاریخ پا می گذارد و با ذکر بناهای مهم آن محل به خصوص مساجد مشهور شهر جنبه ی تاریخی می یابد.
  در این مقدمه ها، اخبار فتوح شهر به دست مسلمانان و بیان فضایل و محاسن شهر از اجزای ثابت این بخش از این کتاب ها می باشد. فضایل نویسی که احتمالاَ از انگیزه های مهم مؤلفان این گونه کتاب ها بوده است شامل اخبار و احادیثی می باشد که از افرادی مانند پیامبر اسلام، حضرت علی (ع)، صحابه، تابعین و دیگر بزرگان دینی نقل و روایت شده است.(همان،صص 204و205) و با اینکه در اصالت و درستی این اخبار تردیدهای جدی وجود دارد، نقل این روایات با ذکر حوادث و شگفتی هایی که بر مردم یک شهر در طول تاریخ رفته است جزو محاسن و علل برتری آن شهر بر دیگر مناطق به حساب می آید.
  از جمله ی این کتاب ها، کتاب فضایل بلخ تألیف صفی الدین واعظ بلخی است که چند صباحی قبل از حمله ی مغول به ایران در سال 610 ق. به زبان عربی تألیف گردید و در سال 676ق. به وسیله ی محمد بن حسین حسینی بلخی به فارسی ترجمه گردید که با توجه به نابودی متن عربی آن، این ترجمه ی فارسی ملاک داوری ما درباره ی این کتاب می باشد. با اینکه این کتاب در حدود 60 سال بعد از حمله ی مغول ترجمه شده است اما از واژه ها و اصطلاحات مغولی و ترکی خالی است و دارای نثری ساده، روان و عاری از آرایه های ادبی می باشد. متن این کتاب پس از مقدمه ای کوتاه از مترجم و مؤلف کتاب شامل سه فصل می باشد که دو فصل اول کتاب با توجه به ساختار این گونه کتاب ها که ذکر گردید در حکم مقدمه و در بیان ویژگی های جغرافیایی بلخ، اخبار بنای آن، فضایل و محاسن شهر و اخبار فتوح آن در دوره ی اسلامی با ذکر بناهای مهم شهر می باشد. در فصل سوم هم که بخش اعظم کتاب را شامل می شود مؤلف به شرح حال هفتاد تن از مشایخ و علمای دینی شهر بلخ می پردازد. صفی الدین بلخی که از زندگی وی اطلاعی در دست نیست با توجه به مطالبی که خود در کتاب درباره ی خویش آورده، احتمالاَ فقیه و واعظی بوده که در شهر بلخ در خدمت بزرگان دینی املای حدیث می کرده و آنها را روایت می نموده است و ارادتی که به مشایخ دینی شهر داشته، باعث شده تا کتابی در باره ی هفتاد نفر از آنها بنگارد. از آنجا که هیچ کدام از این هفتاد تن جزو رجال غیر دینی شهر مانند رجال سیاسی، اشراف، شعرا و ... نمی باشند، برخلاف نظر دکتر قنوات که این کتاب را در رده ی زندگی نامه های غیر دینی قرار داده است، فضایل بلخ جزو کتب زندگی نامه های دینی به نظر می رسد.
  با توجه به نابودی و در دسترس نبودن اکثر کتاب هایی که درباره ی بلخ پیش از این کتاب نوشته شده و مؤلف از بیشتر آنها در نگارش این کتاب استفاده کرده، کتاب فضایل بلخ منبعی مهم برای ما در شناخت شهر بلخ به عنوان یکی از مراکز فرهنگی جهان اسلام و ایران می باشد. اطلاعاتی که در این کتاب از آبادانی این شهر در دوره های مختلف تاریخی و آمار بناهای مهم این شهر مانند 1848 مسجد، 400 مدرسه، 900 دبیرستان، 500 حمام آبادان، 400 گنبد یخبندان، 300 حوض عمومی و 1200 سردابه به نقل از شخصی در قرن سوم هجری نقل شده، (واعظ بلخی،1350 ، ص21) اگر چه به نظر اغراق آمیز می آید اما می تواند نشان دهنده ی آبادانی این شهر در دوره ی پیش از حمله ی مغول باشد که مورد تأیید جغرافی دانان اسلامی قرار گرفته است. علاوه بر این که مؤلف درشرح زندگانی اغلب مشایخ، داستان هایی اززندگانی آنها نقل می کند که این داستانها دربردارنده ی مطالب سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، علمی، آموزشی و دینی است و درخلال این داستانها به مناسبت، گزارش هایی ازمحله ها، کویها، مساجد، آداب مذهبی، روش های تدریس علما و پرسش و پاسخ های علمی آنان وجود دارد،(قنوات،همان، ص334) که می تواند ما را با فضاهای متنوع حاکم بر این شهر آشنا نماید و مثالی باشد از ویژگی های دیگر شهرهای آبادان و پررونق ایران در برهه ای از تاریخ کشورمان؛ ویژگی هایی که به ندرت در کتاب های تاریخ عمومی یافت می شود.
+ پنجشنبه ۹ مهر ۱۳۹۴ ساعت ۱۶:۵۶
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: