دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

خراسان مطلع شمس

خراسان مطلع شمس کتاب مطلع الشمس اعتمادالسلطنه تنها کتاب تاریخ محلی جامعی است که درباره ی خراسان و به ویژه شهر مشهد در دوره ی قاجار و در قالب سفرنامه نوشته شده است.
    با اینکه دوره ی قاجار عصر شکوفایی مجدد تاریخ نگاری محلی در ایران است و آثار محلی در این دوره دارای ویژگی های تقریباَ منحصر به فرد در تاریخ ایران هستند، اما در خراسان دوره ی قاجار، تواریخ محلی مهمی تولید نمی شوند و بیشتر آثار محلی این دوره که به علل موقعیت جغرافیایی، سیاسی و مذهبی خراسان عموماَ درقالب سفرنامه نوشته شده اند، دارای جامعیت تواریخ محلی مناطقی از ایران مانند اصفهان و فارس که برخلاف خراسان دارای ثبات سیاسی و حکومت محلی قدرتمند بودند، نمی باشند و لذا کمتر بر مبنای کالبد شهری تألیف گشته اند و مثلاَ اهمیت مذهبی شهر مشهد در کنار نبود شهرهای مهم دیگر در خراسان باعث خلق آثاری با محوریت مشهد و به ویژه بارگاه رضوی می گردد.
  در این میان کتاب " مطلع الشمس" اعتماد السلطنه که در قالب سفرنامه نوشته شده است یک استثنا به حساب می آید و می توان آن را تنها کتاب جامع با موضوع تاریخ نگاری محلی خراسان دانست. اعتمادالسلطنه که سمت وزارت انطباعات (چاپ) و دارالترجمه ی شاهی را همراه با شغل های دیگر دولتی در دوره ی ناصرالدین شاه به عهده داشت، به گفته ی خودش در کار نگارش کتاب مرآت البلدان، حرف جیم را به آخر رسانده بود و درصدد جمع آوری مطالب برای نوشتن نواحی و مناطقی بوده که با حرف "ح" و "خ" شروع می شوند. به ویژه خراسان که به نظر او از جهت بزرگی، فراوانی مناطق، مشاهیر و بزرگان، آبادانی و ویژگی های جغرافیایی، سیاسی، تاریخی و... دارای اهمیت است، که سفر ناصرالدین شاه به مشهد پیش می آید و نویسنده فرصت را مغتنم شمرده، این سفر را وسیله ای برای جمع آوری اطلاعات و مشاهده ی مکان های گوناگون و افزودن این مشاهدات به دانسته های سابق خویش برای تألیف کتابی درباره ی خراسان به حساب می آورد و بدین ترتیب کتاب مطلع الشمس زاده می شود که وی آن را در حکم جلد سوم مرآت البلدان و مخصوص جغرافیای اماکنی از خراسان و دو راه منتهی به مشهد از تهران دانسته که در این سفر مشاهده کرده است.(اعتمادالسلطنه،1362،صص6-4)
  ناصرالدین شاه دو سفر به خراسان و مشهد نمود. سفراول ناصرالدین شاه درسال 1283ق. اتفاق افتاد که 6 ماه به طول انجامید. و سفر دوم وی درسال 1300ق. بود که 4 ماه و 2 روز طول کشید. درسفراول "علی نقی خان حکیم الممالک" ، طبیب دربار، مأمور گردید که ابتدا اقدامات ناصرالدین شاه و وقایع مربوط به او  را به شکل روزانه ثبت کند و آنگاه مختصری از وضعیت جغرافیای طبیعی و انسانی مناطق بین راه اعم از شهرها و روستاها و راههای مابین آنها را بیان نماید و در این کار از عبارت پردازی و تکلف دوری کند و به زبان ساده بنویسد. (حکیم الممالک،1356 ،صص6 و7)
  دومین سفر ناصرالدین شاه به خراسان هم به وسیله ی " غلامحسین خان غفاری کاشانی" به شکل روزانه و در حضور خود شاه ثبت گردید که این گزارش ها اساس کار اعتمادالسلطنه در تنظیم، تکمیل و چاپ سنگی سفرنامه ی دوم ناصرالدین شاه قرار گرفت. (غفاری کاشانی، 1392، ص هفده) اما اعتماد السلطنه در کنار نگارش سفرنامه ی شاه، کتاب مطلع الشمس را برای خود و به نام خویش نوشت و هر چه اطلاعات از کتاب های قدیم و جدید بود، گردآوری نمود و همراه با مشاهدات خویش در این سفر به کار گرفت تا چنین کتابی را به سرانجام برساند.
   کتاب مطلع الشمس (تاریخ ارض اقدس و مشهد مقدس) درسه جلد نوشته شده که در جلد اول، مؤلف شرح سفر را از زمان خروج از تهران تا ورود به مشهد از راه دماوند، فیروزکوه، بسطام، بجنورد و قوچان، منزل به منزل وصف می کند و اوضاع هر یک از شهرها و روستاها را به شکلی مشروح بیان می نماید. جلد دوم در وصف دارالقدس مشهد و حرم رضوی است که مفصل ترین بخش کتاب می باشد و به آثار و بناهای مذهبی و تاریخی این شهر و اطراف آن، زندگی نامه ی بزرگان و مشاهیر شهر به ویژه شرح زندگانی امام رضا (ع) می پردازد و مؤلف درپایان آن، فهرستی از کتاب های موجود در کتابخانه ی آستان قدس را درج می نماید. جلد سوم هم شرح بازگشت شاه از طریق نیشابور، سبزوار، دامغان، سمنان و ورامین به تهران است که درضمن، شرح حال کامل بزرگان هر یک از این شهرها را دربردارد.
  این کتاب از جهت دربرداشتن مطالب گوناگون جغرافیایی، تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و ... درباره ی خراسان و به ویژه شهر مشهد دارای اهمیت فراوان می باشد که در این نوشتار به بخش هایی از آن می پردازیم.
 1-مؤلف ضمن معرفی شهرها و روستاهای بزرگ و کوچک به بیان ویژگی های جغرافیایی آنها مانند آب و هوا، محصولات طبیعی، بیان مسافت ها، تعداد خانوار، منازل و مغازه ها همراه با حرفه ی آنها، محلات، بیان نژاد و مسلک مردم ساکن در آن محل و ... می پردازد و مالک یا صاحب هر روستا را معرفی می کند و معمولاَ وجه تسمیه مکان های گوناگون را بیان می دارد.
2- آوردن اطلاعات تاریخی درقسمت های مختلف کتاب که نشان دهنده ی حجم مطالعات نویسنده و رجوع او به کتاب های مورخان، جغرافی دانان و نویسندگان قدیمی مانند اصطخری، مقدسی، ابوالفدا، یاقوت، حمدالله مستوفی، ابن بطوطه و ... می باشد.
3- بیان شرح حال افراد مهم و بزرگان مانند امام زاده ها، علما، شعرا، اصحاب تصوف، هنرمندان و ... مانند بایزید بسطامی، ابوالحسن خرقانی، فردوسی، غزالی، شیخ الطائفه، خواجه نظام الملک، خواجه نصیرالدین توسی و... که معمولاَ به وسیله ی شخصی به نام " شیخ محمدعبد رب آبادی" نوشته شده است و نشان دهنده ی اهمیت زندگینامه ای و فرهنگ نامه ای کتاب می باشد.
4- استفاده ی مؤلف از منابع تحقیقاتی گوناگون مانند وقف نامه ها، فرمان ها، کتیبه ها، سکه ها، نقوش، مهرها و... به طوری که در هر شهر تلاش دارد تا کتیبه های مختلف در مساجد و مکان های تاریخی را  بخواند و در کتاب خویش درج نماید. چنین دقت نظری را بگذارید در کنار مشاهدات مؤلف و توصیفات و تخمین هایی که از وضعیت هر منطقه اعم از تعداد ساکنان، در آمد گمرکی یا مثلاَ درآمد موقوفات حرم رضوی و ... دارد.
5- آشنایی اعتماد السلطنه با سفرنامه های سیاحان خارجی مانند فریزر، هانویی، فروشایر، خانیکف و... به منطقه و نقل و درج مطالب آنها در کتاب خویش که بعضاَ با نقد نظرات و نوشته های آنان همراه است.
  با توجه به حجم اطلاعات و جامعیت این کتاب، این احتمال وجود دارد که اعتمادالسلطنه از کتابچه های اطلاعاتی که حکام محلی درجواب به پرسش های وی برای تألیف کتاب مرآت البلدان به دربار ارسال داشته بودند، استفاده کرده باشد. هر چند چنین امری از ارزش این کتاب نمی کاهد و آن گونه که خود مؤلف می گوید تا کنون کسی اثری به این گستردگی درباره ی خراسان و به ویژه مشهد تألیف نکرده است، چرا که به گفته ی اعتمادالسلطنه تا زمانی که علم جغرافیا در جهان اسلام رونق داشت، شهر مشهد دارای اهمیت نبود و هنگامی که این شهر رو به آبادانی گذاشت، علم جغرافیا دچار فترت شد. (اعتمادالسلطنه،1362، ص292) خاصه این که مؤلف وارد حرم رضوی شده، تمام بناها را با دقت دیده، تمام کتیبه ها را خوانده و نوشته و حتی صورت کتاب های کتابخانه ی آستان قدس رضوی را به شکلی مشروح جلد به جلد نام برده است. با این حال نویسنده  در ادامه گله مند است که کسی قدردان زحمات او نمی باشد. (همان،ص294)
  کتاب مطلع الشمس پس از تألیف آن در سال 1300ق. درفاصله ی سال های 1301 تا 1303ق. در تهران در قطع رحلی به چاپ سنگی رسید و چاپ های بعدی آن تا زمان حال از روی همان چاپ اولیه بوده است و با اینکه انتشارات یساولی (فرهنگسرا) این کتاب را به همت آقای تیموربرهان لیمودهی، با افزودن مقدمه ای شامل زندگی نامه ی مؤلف، معرفی کتاب و بیان اهمیت آن و افزودن تصاویری متناسب با مطالب کتاب و فهرست های گوناگون مفید، در سال 1362ش. در دو مجلد چاپ نمود، اما از آن جا که هنوز درهمان شکل رحلی و خط چاپ سنگی آن می باشد، شایسته است که به همت فرهنگ دوستان ایرانی به شکلی منقح و امروزی تجدید چاپ گردد.      
+ شنبه ۱۴ شهریور ۱۳۹۴ ساعت ۰۰:۰۶
نظرات
سید رضا
سید رضا، با سلام کتاب مطلع اشمس را از کجا می توان یافت حتی نسخه pdf ممنون میشم راهنمایی کنید
پنجشنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۴ ساعت ۱۵:۲۴
بابک
بابک، درودی مهرآمیز بر شما....خیلی وقت دنبال این کتابم ولی پیدا نمیکنم لطفا راهنمایی کنید چطور پیداش کنم؟ تشکر... اگه کسی از دوستان هم داره این شمارم هستش واسم بفرستین 09011780545
یکشنبه ۴ مهر ۱۳۹۵ ساعت ۱۶:۰۶
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: