دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

صدای گذشته

صدای گذشته پل تامسون نقشی پیشرو و مهم در ایجاد انجمن تاریخ شفاهی انگلستان و جنبش بین المللی تاریخ شفاهی ایفا کرد. وی در کتاب معروف خویش، صدای گذشته، توضیح داد که چگونه تاریخ شفاهی، عرصه های جدیدی را در تاریخ برای مورخان باز کرده است.
 پل تامسون (Paul Thompson) متولد 1935م، جامعه شناس انگلیسی و مورخ تاریخ شفاهی، که به عنوان استاد جامعه شناسی دانشگاه اسکس به کار مشغول شد، نقشی پیشرو در تحقیقات مربوط به زندگی نامه های افراد و تاریخ شفاهی در حیطه ی جامعه شناسی و تاریخ اجتماعی داشته است. وی در سال 1971م، انجمن تاریخ شفاهی و مجله ی تاریخ شفاهی را راه اندازی کرد. از سال 1970م تا 1973م، پروژه ای با نام "زندگی خانوادگی و تجربه ی شغلی پیش از 1918م" را به عنوان اولین پروژه ی تاریخ شفاهی در انگلستان رهبری کرد که منجر به انتشار "ادواردیها: بازسازی جامعه ی انگلیس" شد. وی همچنین در سال 1987م، مجموعه ی "زندگی نامه های ملی" را در کتابخانه و مرکز اسناد ملی انگلستان در لندن بنیان گذاری کرد که هدف آن جمع آوری خاطرات دست اول زندگی افراد مختلف بود. از وی تاکنون بیش از بیست اثر در زمینه های گوناگون اجتماعی و تاریخ شفاهی مانند تاریخ شفاهی کار و پیشه از جمله ماهی گیران اسکاتلندی، کارگران کارخانه های ماشین سازی و زندگی نامه های مهاجران جامائیکایی و ... منتشر گشته است. از میان آثار برجسته ی او در حیطه ی تاریخ شفاهی، کتاب صدای گذشته (The Voice of the Past) است که نخستین بار در سال 1978م، منتشر گردید و با توجه به این که از زمان انتشار آن تا حال از کتاب های مهم و مؤثر در عرصه ی تاریخ شفاهی بوده است، پرداختن به آن به ویژه با تأکید بر فواید تاریخ و شواهد شفاهی ذکر شده در این کتاب، بی وجه نمی نماید.
   در حالی که کتاب صدای گذشته، مقدمه ای مفید به روش شناسی تاریخ شفاهی است و شیوه های مختلف و تکنیک های مصاحبه را برای پژوهشگران تاریخ شفاهی و استفاده از حافظه ی انسان ها را به عنوان یک منبع تاریخی معرفی می کند و به عنوان یک راهنمای جامع برای دستیابی به تاریخ شفاهی در قسمت های مختلف تاریخ نگاری، شیوه های عملی جامعی از اینکه پروژه های تاریخ شفاهی چگونه باید راه اندازی و اجرا شوند، ارائه می دهد؛ به فواید تاریخ شفاهی هم در بعد اجتماعی و هم در بعد فردی انسان ها می پردازد.
  به اعتقاد تامسون، احیای شیوه ی مصاحبه می تواند باعث ایجاد ارتباط بین مورخان و محققان در دیگر رشته ها به ویژه انسان شناسی، جامعه شناسی و مطالعات گویش ها و فرهنگ عامیانه شود. نوعی همکاری که بخشی از جریان تاریخ و جدا از آن جنبه ی اختصاصی حرفه ی تاریخ نگاری در مجامع آکادمیک است و بدین ترتیب تاریخ شفاهی در یک سطح، دیدگاه هایی جدید و عرصه هایی نو از تحقیق را در تاریخ باز می کند.
 در عین حال تاریخ شفاهی می تواند در حد مکمل یا مصحح نوشته های تاریخی به کار رود و همچنین می تواند مدارکی برای حوادثی از تاریخ باشد که مدارک کتبی درباره ی آنها وجود ندارد. چنین تاریخی می تواند ما را قادر سازد که تحقیق درباره ی حوزه هایی را شروع کنیم که تا قبل از آن غیر قابل دسترس به نظر می رسیدند مثل تاریخ زنان یا تاریخ گروههای اقلیت در جامعه یا در تاریخ کارگری نقش یک گروه از کارگران که با هم متحد و همگام نبوده اند. و بدین گونه تاریخ شفاهی در سطحی دیگر به مورخان امکان می دهد که به حوادث تاریخی از یک زاویه ی جدید یعنی از دید طبقات پایین نگاه کنند.
  در همین راستا شواهد شفاهی می توانند چالشی برای گزارش های رسمی ثبت شده،  که دیدگاه صاحبان قدرت را منعکس می کنند، باشند و نتیجه این که تاریخ شفاهی به خلق دیدگاه هایی که چند بعدی هستند و تنها یک جانبه روایت نمی شوند، کمک می کند. دیگر این که اظهارت و دیدگاه های افراد عادی یک کارخانه، کشاورزان یک مزرعه، افراد مهاجر از یک اقلیت نژادی یا حتی مجرمان محبوس در زندان ها و دیگر گروه های گمنام جامعه، فرصت ابراز وجود می یابند. و با توجه به اینکه این گروه ها به شیوه ی خود سخن می گویند، در مواردی باعث می شوند که ارزش های آنها و نقش شان در جامعه که برای مدت طولانی توسط فرهنگ حاکم نادیده گرفته شده یا کم اهمیت جلوه داده شده بود، باز تعریف شود.
   به اعتقاد تامسون، وظیفه ی مورخان تاریخ شفاهی این است که از مدارک شفاهی (کلمات مردم) استفاده کنند تا به نقش مردم معمولی در تاریخ اهمیت بخشند. آنها می توانند با مصاحبه با افراد به حاشیه رانده شده ی جامعه از قبیل افراد سالمند، صاحبان حرفه های از رونق افتاده و ... به آنان اعتماد به نفس بخشند و تجارب آنها را به نسل جوان منتقل کنند، امری که باعث می شود تا شکاف بین نسل ها کمتر شود و گفتگوی گذشته و حال و آینده تسهیل گردد.
  طبق نظر تامسون، تاریخ شفاهی نه تنها برای کل تاریخ و افرادی که تاریخ آنها گفته می شود، مفید است بلکه برای مصاحبه گران و مورخان هم مفید و تأثیرگذار است، چراکه باعث می شود مورخان به درون جامعه بروند و در هنگام فهم و تحلیل تاریخ بهتر بتوانند با نقش گروه های مختلف انسانی در تاریخ رابطه برقرار نمایند و به گفته ی کالینگوود تاریخ را تخیل کنند. این فهم بهتر و عمیق تر از تاریخ در ایفای نقش دیگرِ مورخان به عنوان معلمان و اساتید تاریخ دانشگاه بسیار مؤثر است. آنها آموزش دهندگان برتری برای انتقال تجارب تاریخی خود به فراگیران خویش خواهند بود تا معلمان تاریخی که تاریخ را فقط از لابلای کتاب ها و مقاله ها ی مکتوب فهم می کنند.
  از یک دیدگاه بیشتر نظری، تامسون شواهد شفاهی را به عنوان اسنادی جدید می بیند که می تواند شکاف و فاصله ی بین تئوری های کلان در حیطه ی جامعه شناسی و تئوری های موجود در رابطه با شخصیت افراد در حیطه ی روانشناسی را پر کند. بدین گونه که تاریخ شفاهی می تواند روابط بین سیستم های عمومی اقتصادی- اجتماعی و رشد و پرورش شخصیت افراد را از طریق ثبت تجارب افراد در حلقه های واسط بین این دو یعنی مدارس، محله های زندگی افراد و روابط فامیلی مشخص کند و چنین امری می تواند ما را در ایجاد تعادل بین نقش شکل دهنده ی نیروهای نظام اقتصادی- اجتماعی و قدرت محرک های روان شناختی و بیولوژیک یاری کند.
  با وجود فواید ذکر شده، تامسون تاریخ شفاهی را به عنوان شاخه ای جدا از تاریخ نمی بیند، بلکه آن را به عنوان روشی در میان روش های دیگر برای جمع آوری شواهد تاریخی تلقی می کند و معتقد است که برای شواهد شفاهی مانند شواهد مکتوب، نقطه ضعف هایی مانند تعصب و تحریف وجود دارد و حتی مشکلاتی مانند مهم جلوه دادن نقش خود در تاریخ، قابل اعتماد نبودن خاطرات و حافظه ی بعضی از افراد و مسائل مربوط به متن اجتماعی بعضی مصاحبه ها را برمی شمارد که خاص تاریخ شفاهی است و دیگر اینکه شواهد شفاهی مانند دیگر شواهد تاریخی باید تفسیر شوند. در اینجا تامسون ادعای بعضی از طرفداران تاریخ مردمی را که معتقدند آن قدر مطالب و شواهد آنها واقعی است که خودش گویای تاریخ است و احتیاج به تفسیر ندارد، رد می کند. به اعتقاد او همان قدر که ممکن است شواهد مکتوب به علل سیاسی و اجتماعی دست کاری، تحریف و گزینش شده باشند، شواهد شفاهی نیز می توانند آسیب دیده باشند و نتیجه این که در یک رهیافت متعادل، منابع شفاهی و مکتوب باید به عنوان مکمل یکدیگر به کار روند و هر دو باید با استفاده از شیوه های حرفه ای مورد نقد و بررسی قرار گیرند.
  در واقع می توان گفت هدف اصلی تامسون از انتشار کتاب خویش، نشان دادن اهمیت تاریخ شفاهی در کنار تاریخ مکتوب بود و آن قدر در کار خویش موفق بود  که بعد از صدای گذشته، بحث بر سر مجاز بودن شواهد شفاهی در تاریخ فراتر رفت و به نتایج و کاربردهای متفاوت آن در جامعه و تاریخ کشیده شد.
+ شنبه ۸ فروردین ۱۳۹۴ ساعت ۰۲:۳۷
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: