دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

تعمیم در تاریخ

تعمیم در تاریخ تعمیم شیوه ای گریزناپذیر در تبیین و تفهیم حوادث تاریخی است.
  تعمیم (generalization)  یکی از شیوه هایی است که مورخان و پژوهش گران تاریخ برای تحلیل تاریخ و کشف قواعد تاریخی از آن استفاده می کنند. در واقع زمانی که مورخان اطلاعات معتبر زیادی درباره ی یک موضوع تاریخی استنباط کرده باشند، می توانند برخی ویژگی های کلی خویش را جمع بندی کنند.1 آنها بدین منظور یافته های خود را تعمیم می دهند؛ یعنی نتایج یک تحقیق را که بر روی یک نمونه یا نمونه هایی از تاریخ انجام شده است به نمونه هایی بزرگ تر در تاریخ و یا حتی کل تاریخ گسترش و انتقال می دهند.
   هرچند میزان اعتمادی که می توان بر این شیوه داشت، قطعی نیست؛ اما این گسترش ها باید از نظر آماری قابل اثبات و در عین حال ابطال پذیر باشند، یعنی به موارد نقض و خلاف خویش حساس باشند. اما این موارد خلاف نباید آن چنان زیاد گردند که کل آن تحلیل و قاعده را ابطال نمایند، زیرا در این صورت آن تعمیم نادرست است. لذا به منظور تعمیمی درست، پژوهش گران تاریخ باید به دقت متغیرهای دخیل در یک دوره یا موضوع مورد پژوهش را بررسی نمایند و از طریق مقارنه های تاریخی دست به گزینش زده، موارد نقض و ابرام و تفسیرهای جایگزین را در نظر گرفته و حوادث تاریخی را در قالب گزاره هایی مشروط و ابطال پذیر تحلیل یا توصیف نمایند.
   در این راستا سه نوع تعمیم وجود دارد.
 1- تعمیم های استقرایی: تعمیم هایی هستند که توصیف کننده ی ویژگی های همه یا اکثر چیزهای متعلق به یک طبقه است.1 مثلاَ هنگامی که "قائم مقام فراهانی" در توصیف مردم عصر خویش می گفت:  
       " عاجز و مسکین هر چه دشمن و بدخواه  /  دشمن و بدخواه هر چه عاجز و مسکین "
 در واقع دریافت خود از مردم روزگارش را استقرا می داد و هر چند موارد خلاف آن را از نظر دور نمی داشت، اما قطعاَ در نظر وی، موارد نقض آن قدر کم بوده که نمی توانسته این کلی گویی را ابطال نماید.
  این گونه تعمیم ها که بیشتر نسبی هستند، معمولاَ با عباراتی مانند " اغلب، غالباَ، معمولاَ، احیاناَ، به نظر می رسد، به احتمال قوی و امثالهم" بیان می شوند. به عنوان مثال مرحوم زرین کوب در توصیف اوضاع اقتصادی و اجتماعی قرون چهارم و پنجم هجری می نویسد: "طبقات عوام که شامل پیشه وران جزءِ اهل شهر و روستائیان و شبانکارگان خارج از شهر می شد و بسیاری از آنها دخلشان به زحمت کفاف خرج را می کرد، در نزد کسانی که به طبقات خواص وابسته بودند، غالباَ با نظر کوچک شمری نگریسته می شدند و وضع آنها از نظرگاه اعیان و ارباب قدرت وقت، احیاناَ با موضع خدمتگاران و حتی بردگان تفاوت نداشت و روستائیان و شبانکارگان نیز در شهرها غالباَ به همین نظر تلقی می شدند."2
  2- تعمیم های علّی: این گونه تعمیم ها، توصیف کننده ی فرایندهای علّی مشترک هستند و پیوند علل یا شرایط را با معلول ها بیان می کنند و در نتیجه توضیح می دهند که چه معلول هایی در شرایطی معین از علت هایی خاص تولید می شوند یا حوادث مشابه در تاریخ چه پیامدهایی داشته اند. مثلاَ نویسنده ی مقاله ی "سازگاری ایرانی" در کتاب "روح ملتها" با بررسی شرایط جغرافیایی ایران و نحوه ی معیشت مردم ایران (عمدتاَ کشاورزی)  نتیجه گرفته است که ایرانی در طول تاریخ به عنوان یک سیستم دفاعی، خود را با شرایط گوناگون زمان و مکان منطبق کرده و به هر سختی و مشقّت و احیاناَ به هر ننگ و نکبت تن در داده، با دوست و دشمن کنار آمده، تا سرجای خود زنده بماند. از نظر نویسنده، سازگاری ایرانی با توجه به موارد زیر در تاریخ اثبات می شود:  "اینکه ایرانیان تا آخرین نفس نجنگیدند و بعد از مغلوب شدن، سرسختی و مخالفت نکردند بلکه تسلیم اسکندر شدند و آداب یونانی را پذیرفتند. اعراب که آمدند، ایرانیان در زبان عربی کاسه‌ی گرمتر از آش شدند، صرف و نحو نوشتند و یا کمر به خدمت خلفای عباسی بستند و دستگاه حکومت شان را به جلال و جبروت ساسانی رسانیده، در مدح سلاطین ترک چون سلطان محمود غزنوی، آبدارترین قصاید را گفتند، غلام حلقه به گوش چنگیز و تیمور و خدمتگزار و وزیر فرزندانشان شدند و قس علیهذا." 3
  یا این که امام علی (ع) در نهج البلاغه، واقعه‌ی قتل عثمان را تعلیل کرده و از آن یک قاعده‌ی تاریخی استخراج نموده است. ایشان می فرمایند:" عثمان همه چیز را به خود اختصاص داد و خود را بر همه کس مقدم داشت و در این کار شیوه ای افراطی و دل آزار درپیش گرفت. شما نیز تاب نیاوردید و بی‌صبری کردید و رفتار او شما را گران آمد و به آشفتگی و آشوب کشید. و هرجا دو کس یا دو گروه باشند که یکی خودخواهی و تحمیل پیشه کند و دیگری تاب نیاورد، خدا را در آنجا حکمی است."4  معنای این سخن این است که حکم خدا (قانون اجتماع) در چنین مواردی (مقارنه‌ی استبداد و بی‌تابی) برخوردی خونین را اجتناب ناپذیر می‌کند. این نکته بسیار مهم است که در دیدگاه امام علی (ع) خودخواهی (متغیر اول)، زمانی انقلاب آفرین (متغیر سوم) است که مردم زیر بار آن نروند (متغیر دوم) و گرنه درجمعی صوفی صفت (مثلاَ در زمان حمله‌ی مغول به ایران) که همه چیز را قضای الهی می‌دانستند و به هر ظلمی تن می‌دادند، خودخواهی و استبداد هیچ واکنشی برنمی‌انگیخت 5 و به باد استغنای حق تعبیر می‌شد.
  مثال دیگر اینکه "دکتر محمود سریع القلم" با بررسی تاریخ ایران در عهد قاجار نتیجه گرفته است که "اقتدارگرایی ضرورتاَ یک پدیده ی دولتی نیست، بلکه در ناخودآگاه فرهنگ عمومی، جاری و فعال است. نه تنها عامه ی مردم، بلکه حتی تحصیل کرده ها اعم از اساتید دانشگاه، مهندسان و پزشکان، خصایص اقتدارگرایی را بدون آن که خود معترف باشند در افکار و رفتار خود حمل می کنند."6 
 3- تعمیم های تمثیلی: که در واقع ترکیبی از دو نوع تعمیم پیش گفته است به منظور اینکه بتوان روند وقوع حوادث را مدل سازی کرد یا مجموعه ای از وقایع در یک جامعه یا تاریخ یک کشور را به مجموعه ای دیگر از وقایع در جامعه ای و تاریخی دیگر تشبیه نمود و یا اینکه تاریخ را دوره بندی (periodization) کرد و هر دوره ای را نامی خاص نهاد و مثلاَ به مراحل تولد، رشد و مرگ یک انسان تشیبه نمود. به عنوان نمونه از این گونه تعمیم، "دکترمحمدعلی همایون کاتوزیان" جامعه ی ایران را یک "جامعه ی کلنگی" نامیده است چرا که براساس تحلیل های ایشان از تاریخ ایران، جامعه ی ایران یک جامعه ی کوتاه مدت است، یعنی جامعه ای است که در آن انباشت درازمدت علم و دانش و سرمایه و فرهنگ مشکل است و درنتیجه یا درجا می زند یا دراثر نوسانات گهگاهی، ازنو شروع می کند و طرفه اینکه خیلی از چیزهایی را هم که درکوتاه مدت ساخته است، خراب می کند تا ازنو بسازد و نتیجه ی چنین عملکردی تغییر سریع و سطحی در تضاد با پیشرفت واقعی و اساسی و ماندنی است.7
  با توجه به مثال های ذکرشده، همان طور که در ابتدای این نوشتار هم گفته شد، تعمیم های تاریخی الزاماَ ما را به نتایج قطعی در تاریخ رهنمون نمی کنند و چنان چه مثال های نقض فراوان گردند، آن تعمیم ها اعتبار خود را از دست خواهند داد یا در محدوده ی کوچک تری تعریف خواهند شد. به عنوان مثال درتضاد با نظریه ی روحیه ی سازگاری ایرانی، انقلاب اسلامی نمونه ای بارز از عدم سازگاری ایرانی با فرایند غرب گرایی حکومت پهلوی و حتی دوره ی مشروطه است ونشانه ی مقاومت مردم ایران دربرابر بیگانگان و میراث استعماری دوره ی قاجار در زمان پهلوی می باشد8 و لذا می توان تعمیم نویسنده را محدود به تاریخ ایران تا انقلاب اسلامی و یا حتی محدود به دوره هایی خاص از تاریخ ایران نمود.9 و یا اینکه با رد دیدگاه های کلی و جبرگرایانه از تاریخ، دوره بندی های تاریخی را به موارد و چهره هایی خاص از تاریخ منحصر دانست؛ کمااینکه فلسفه‌ی انتقادی تاریخ در حکم طرد دوره بندی ها و ادعاهای جاه طلبانه‌ی فلسفه‌ی جوهری تاریخ بوده است.

 1 - سی.بی ین مکالا، بنیادهای علم تاریخ، ترجمه ی احمد گل فتاحی، تهران،1387، نشر نی، ص 106
 2- عبدالحسین زرین کوب، تاریخ مردم ایران (ج 2)، تهران، 1381، انتشارات امیرکبیر، ص 511
 3- آندره زیگفرید، روح ملت ها، ترجمه‌ی احمد آرام، تهران، 1392، شرکت سهامی انتشار، صص272و273
 4- نهج البلاغه، کلام سی ام، ترجمه‌ی فیض الااسلام
 5- عبدالکریم سروش، فلسفه‌ی نظری تاریخ و فلسفه‌ی علم تاریخ، 1357، انتشارات حکمت، ص 58
 6- دکتر محمود سریع القلم، اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار، تهران، 1393، انتشارات فرزان، ص 9 
7- دکترمحمدعلی همایون کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، ترجمه‌ی علیرضا طیب، تهران، 1381، نشرنی، ص 214
 8- البته نباید از نظر دور داشت که مؤلف سازگاری ایرانی، این نوشته را قبل از انقلاب اسلامی ایران در حدود سال های 42 و 43 ش نگاشته است.
9- با اینکه مؤلف، مثال های متعددی از مقاومت ایرانیان در طول تاریخ بر ضد اقوام خارجی و بیگانه می آورد، اما معتقد است که این مقاومت ها محلی بوده و از سطح شهر و روستا فراتر نرفته، زیرا برای ایرانیان رشد ملی به معنای محلی، طبیعی و قومی بوده، در حالی که مملکت و دولت برای آنها بیگانه و تحمیلی بوده است. روح ملت ها، ص 291                                        
+ پنجشنبه ۱۱ دی ۱۳۹۳ ساعت ۰۳:۰۸
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: