دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

بفرمایید تاریخ

بفرمایید تاریخ تاریخ محلی همان تاریخ دم دست یا نزدیک به ماست که اگر به شکلی صحیح مورد توجه قرار گیرد، ارزش و اهمیت آن در سطوح گوناگون به ویژه در ایجاد انگیزه برای پژوهش در دانشجویان تاریخ آشکار می گردد.
  نوشته ی زیر با عنوان "Nearby  History"  تألیف دیوید کیویگ (David Kyvig) ومیرون مارتی (Myron Marty) در کتاب "The pursuit of local history" است. این دو استاد تاریخ دانشگاه، به منظور دوری از چیزی که برداشت های نادرست از عبارت "تاریخ محلی" (به عنوان مثال، پژوهش محدود درباره ی امور بی اهمیت به روشی غیرحرفه ای) می دانند، عبارت "تاریخ دم دست یا نزدیک" (nearby history) را به کار می برند و بر اهمیت و ارزش آن تأکید می کنند و به منظورآموزش بهترآن، راهکارهایی را که حاصل تجارب خویش از تدریس تاریخ در دانشگاه های مختلف است، به معلّمان و مدرّسان تاریخ پیشنهاد می کنند.
     جستجوی معنا درتاریخ همان جستجو در روابط و پیوندها است. ما هنگامی که بتوانیم به عنوان مثال بین مردم و مکان ها، بین علل و عواقب آنها، بین گذشته، حال و آینده ارتباط برقرار کنیم، در واقع توانسته ایم معنای آنها را درک نماییم و در اثر فزونی این ارتباطات و ربط وقایع و امور گوناگون است که انواع مدلها، تئوری ها و فرآیندها کشف و ابداع می گردد. برهمین قیاس، فهم تاریخ نیز عبارت از کشف ارتباطات بین امور مختلف است. دراین عرصه، مورخان از دیگر پژوهش گرانی که بر یک یا دو جنبه از امورمانند اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، روان شناختی و... تمرکز می کنند، متمایز می گردند، زیرا مورخان از تکنیک های دیگر رشته ها و پژوهش گران آنان استفاده می کنند تا ربط همه ی جنبه های  امورمختلف را با هم نشان دهند.
   اما آیا چنین اتفاقی (ربط جنبه های مختلف) در کلاس های درس تاریخ رخ می دهد و یا اینکه برای دانشجویان تاریخ جاذبه ای دارد؟ به احتمال زیاد نه. چرا که بیشتردانشجویان تاریخ نه تنها از آموزش فعلی تاریخ در کلاس های درس دچار رخوت و کسالت می شوند بلکه اساساَ با گذشته بیگانه هستند و گذشته برای آنها فاقد هر گونه اهمیت کاربردی در زندگی آنها است. در تضاد با چنین بیگانگی و بی تفاوتی نسبت به تاریخ، توجه اشتیاق آمیزعامه ی مردم به قسمتی از گذشته وجود دارد که در ارتباط با زندگی روزمره ی آنان معنا می یابد. مثل توجه به تاریخ خانواده (تاریخ خاندانی)، تاریخ یک ساختمان، تاریخ یک محله، تاریخ یک سازمان و به طور خلاصه گذشته ای نزدیک به آن مردم. چیزی که ما آن را گذشته ی نزدیک یا دم دست (nearby past) یا تاریخ دم دست (nearby history)  می نامیم و می تواند نقطه ی شروعی باشد برای اهمیت بخشیدن به تاریخ و ایجاد اشتیاق در دانشجویان تاریخ.
   این تاریخ دم دست عبارت از پژوهش درباره ی همه ی امور ممکن در محیط بی واسطه ی یک شخص و همچنین ایجاد رابطه و پیوند بین این امور است. چنین مطالعه ای هم از نظرعلمی، هم ازنظرآموزشی وهم از نظرکاربردی مشروعیت دارد و هدفمند است.
  از نظر علمی، در یک عرصه ی مشخص و از یک منظر تاریخی، گذشته را از لایه های پایینی جامعه تا بالای آن مورد مداقه قرار می دهیم. این نوع مطالعه در واقع فرصتی است برای مطالعه ی نقش تاریخی گروههای نژادی، خانواده ها، زنان، اقلیت ها و در کنار اینها، پژوهش درباره ی ویژگی های منطقه ای و عواملی که مناطق مختلف را از یکدیگر متمایز می کنند.
   از نظر کاربردی، تاریخ دم دست مطالعه ی گذشته ای است که در اطراف ما جاری است و آثار وعوارض آن حوادث مشهود است. به ویژه هنگامی که درباره ی افرادی پژوهش می کنیم که هنوز در قید حیات هستند یا پژوهش های انجام شده تا زمان مرگ آنها را شامل نشده است.
   از نظر آموزشی، اهمیت تاریخ وگذشته ی دم دست به آن اصل آموزشی برمی گردد که از معلمان می خواهد تا دانش آموزان خویش را از امور ملموس و عینی به امور ذهنی هدایت کنند. از این دیدگاه این نوع تاریخ، راهی برای انتقال اذهان از گذشته ی نزدیک و امور ملموس به گذشته ی دور و امور ذهنی است.
   از نظر هدفمندی، پژوهش درباره ی گذشته ی دم دست به دانشجویان آموزش جست و جو و پرسش گری می دهد. آنها بدون روشن کردن ذهن خویش درباره ی چرایی موضوع مورد مطالعه، به سختی می توانند به جست وجو بپردازند. دانستن این چرایی باعث می شود که بر روی موضوع بهتر تمرکز کنند و در نتیجه بدانند که برای یافتن اطلاعات به کجاها باید مراجعه نمایند و چگونه این اطلاعات را دسته بندی، ارزیابی و تحلیل کنند تا بتوانند پژوهش خویش را به سرمنزل مقصود برسانند.
   در این راستا به منظور استفاده ی مؤثر از تاریخ دم دست در کلاس های درس، یک پژوهش گر باید فهم روشنی از اهداف خویش و ابزارهای مناسب برای رسیدن به این اهداف داشته باشد. اهدافی که شاید بتوان به وسیله ی راهکارهای پیشنهادی زیر به آنها دست یافت.
 1-درابتدا بهتر است با این اصل شروع کرد که تاریخ را به دانشجویان خود ارائه ندهید بلکه تاریخ را از آنها بیرون بکشید. بدین منظور می توان از یک مدرک تاریخی شروع کرد؛ یعنی چیزی خاص که به گذشته ی دانشجو مربوط می شود مانند یک سند، یک اثرهنری، یک عکس یا حتی مدرکی که دانشجو از طریق مصاحبه ای ضبط شده با یک شخص آگاه می تواند به دست آورد. آن گاه از دانشجویان خواسته شود که هرچیزممکن در رابطه با این مدرک را جمع آوری نمایند. به عنوان مثال یک دانشجو، فرم درخواست شغلی مادربزرگش را که بعد از مرگ شوهرجوانش برای اداره ی زندگی به دنبال کار می گشت، یافت. این مدرک، نوه اش را به تحقیق درباره ی شرایط کار، وضیت اقتصادی و وضع زنان در جامعه ی آن روز، بررسی نحوه ی برخورد مردان با زنان شاغل در جامعه و... رهنمون شد.
  2- یکی از اهداف اساتید در تدریس تاریخ، تفهیم این مطلب به دانشجویان است که هر مدرک و اثر تاریخی باید در متن خویش (context) درک و تفسیر شود و در واقع هر مضمون و حادثه ی تاریخی در ارتباط با حوادث و مضامین دیگر معنا می یابد. در این رابطه دو نکته ی مهم وجود دارد. اول اینکه، حوادث فراوانی به طور هم زمان در ارتباط با افراد و مکان های زیادی اتفاق می افتند. در اینجا همزمانی نوعی رابطه ایجاد می کند، اما روابط علی- معلولی در این همزمانی باید مورد توجه واقع شوند. نکته ی دوم عبارت از توالی وقایع و وقوع حوادث در پی یکدیگر است، زیرا اتفاقات تاریخی عواقبی دربر دارند و منجر به تسلسل حوادث می شوند. درگیر کردن دانشجویان با مسأله ی همزمانی و تداوم حوادث در تحلیل های تاریخی بسیار مهم و باارزش است. بدین منظور می توان از دانشجویان خواست تا درباره ی تاریخ یک روز مهم در محله یا منطقه ی خویش بنویسند. مثلاَ احداث یک مدرسه یا بیمارستان یا یک ساختمان مهم. اینکه دانشجویان چگونه چنین روزی را مهم تلقی می کنند، نشان دهنده ی آگاهی آنها به متن آن حادثه ی تاریخی و همزمانی و توالی وقایع در عرصه ی تاریخ است.
  3- هر چه یک دانشجوی تاریخ تحقیق خویش را پیش می برد، بهتر است که برای بیان یک داستان متناسب با آن تحقیق تلاش نماید. این باعث می شود که دانشجویان یک چارچوب ذهنی برای تحقیق خویش داشته باشند. لازم نیست که این چارچوب گسترده و پیچیده باشد. کافی است که عوامل زیر برای یک طرح ذهنی از داستان یک خانواده، یک سازمان یا یک جامعه در نظر گرفته شوند.
الف) توجه به خاستگاه ها: مردمی که در ایجاد آن نقش داشته اند و توجه به زمان آنها، مکان آنها و...  
ب) توجه به نیروهای محرکه: عوامل انگیزاننده ی مردم، نحوه ی کسب قدرت و استفاده از آن و همچنین نحوه ی اتخاذ تصمیمات.
 ج) توجه به حوادث مهم و تأثیرگذار(نقاط عطف): حوادثی که باعث تغییر، گذار از یک مرحله به مرحله ی دیگر و یا حتی باعث تدوام وقایع گذشته شده اند.
 د) توجه به عامل" شخصیت": صفتی که یک دانشجو به عنوان ویژگی متمایزکننده ی یک شخص از دیگران تشخیص می دهد. در چنین داستانی باید: به مردم در دو شکل فردی و گروهی پرداخته شود؛ زمان و مکان آن مشخص باشد؛ حوادث به شکل روشنی از یکدیگر تشخیص داده شوند واین داستان باید حاوی افکار و ایده هایی باشد.
  4- از آنجا که تحلیل تاریخ با عنایت به عامل تغییردر زمان، بخشی از کار مورخان است، بیان یک داستان از حوادث تاریخی باعث می شود که دانشجویان یاد بگیرند که گذشته با دو نوع تغییر ظریف و آشکار همراه بوده است. چه بسا مسائلی که اکنون برای ما آشکار و واضح هستند ودر زمان خویش هم، مسائلی بسیار مناقشه برانگیز و دوران ساز بوده اند. از سوی دیگر حوادث بسیار ظریف و به ظاهر بی اهمیت در عرصه ی تاریخ بوده اند که در زمان وقوعشان مورد توجه واقع نشده اند، اما در بلندمدت باعث تحولاتی عظیم گشته اند، مثل تغییر در اندازه یا ساختار خانواده ها، تغییر در الگوهای اقتصادی، جذب اقلیت ها در فرهنگ غالب و عواملی دیگر که مورخان آنها را وقایع نهفته (latent events) می نامند. برای مورخان رابطه ی بین وقایع آشکار و نهفته از اهمیت زیادی برخوردار است، چراکه در واقع جوهر و اصل تاریخ در ارتباط بین شرایط پنهان (که مرزهای وجودی انسان را مشخص می کنند.) و مسائل آشکار(که مردم به شکلی آگاهانه با آنها درگیر هستند.) می باشد. در این رابطه، درگیرکردن دانشجویان در استفاده از داده های آماری مخلوط از یک طرف و اطلاعاتی که از طرف دیگر از این داده ها درباره ی خانواده ها و افراد به دست می آید، می تواند درکی از این رابطه ی جوهری تاریخ به دانشجویان بدهد.
  5- استفاده ی صحیح از آثار گذشته از قبیل اسناد، آثارهنری، خاطرات و دیگر آثار باقی مانده در فهم ما از گذشته بسیار مهم است. بنابراین باید به دانشجویان از روابط بین این آثار و حوادث وعقاید مربوطه تعلیم داد. در این راستا نباید به یک اثر بیش از آنچه توانایی بیان یک حادثه یا عقیده ی تاریخی را دارد نسبت داد و به همین قیاس فقدان یک اثر هم در ارتباط با اهمیت آن باید تعبیر و تفسیر شود. بنابراین آثار باید به شکلی قابل دفاع و از طریق راههای قابل اثبات به حوادث ربط داده شوند و دانشجویان یاد بگیرند که چگونه می توانند درک تاریخی خویش را از ارتباط یک اثر به آثار دیگر ارتقا بخشند. از آنجا که آثار تاریخی در خلع به وجود نمی آیند، کار دقیق با این آثار و جست وجو در رابطه ی آنها با یکدیگر و با عوامل دیگر می تواند به دانشجویان برای پاسخگویی به این سؤال مهم کمک کند: از کجا می دانیم که می دانیم؟
  6- و سرانجام به عنوان معلمان تاریخ باید به درگیر کردن همه ی دانشجویان درتاریخ اعتقاد داشت. نباید تکالیف تاریخی را آن گونه تنظیم نمود که تنها دانشجویان برتر، توان درگیری در پی گیری اهداف تاریخ را داشته باشند. دانشجویان متوسط و حتی پایین تر از متوسط هم حق دارند که به اندازه ی دانشجویان برتر تأثیر گذشته را بر وضعیت فعلی خویش دریابند.
   ماحصل کلام اینکه، پژوهش صحیح در تاریخ دم دست می تواند علاقه ی ما را در انجام پژوهش های تاریخی در سطحی بزرگ ترافزایش دهد و دانشجویان را به ارزش مطالعات تاریخی واقف نماید و به غنی شدن مطالعات ملی و حتی جهانی منجر شود. فراموش نکنیم آنچه را که فیلسوف اجتماعی مشهور،هنری فورد، بر سر در موزه ی محلی خویش از مجموعه کارهای هنری و دستی مربوط به زندگانی مردم معمولی نصب کرده بود: " پدری که در گذشته می بینید، پدری است که می توانید در آینده ببینید."    
+ یکشنبه ۳۰ آذر ۱۳۹۳ ساعت ۰۹:۱۳
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: