دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

ارزش تاریخ محلی، قسمت دوم

ارزش تاریخ محلی، قسمت دوم به نظر "گرین" تاریخ محلی تنها به دلیل اینکه دربردارنده ی عناصر و مواد محلی است و برای بررسی امور محلی مهم است، دارای ارزش و اهمیت نیست؛ بلکه تاریخ محلی برای یک شناخت گسترده و کامل از تاریخ فرهنگی مورد نیاز است. به همین منظور او بر تحقیق درباره ی موضوعاتی تأکید دارد که بسیاری از آنها قبل از وی به عنوان مسائل مورد تحقیق تاریخ محلی مورد توجه نبوده اند.
   نوشته ی زیر خلاصه ای از مقاله ی "ارزش تاریخ محلی" چاپ شده در کتاب (The pursuit of local history)  می باشد. نویسنده ی این مقاله "کنستانس مک لاگین گرین" (Constance McLaughlin Green) (1897-1975م)  فارغ التحصیل دکترای تاریخ از دانشگاه ییل است. تخصص وی تاریخ شهری بود که در این حوزه قبل از اینکه به شکل آشکاری برای دیگر متخصصان مطرح باشد، مطلب می نوشت. خانم گرین زمانی به عنوان یک مورخ مطرح گردید که تنها تعداد کمی مورخ متخصص زن وجود داشت. او که برنده ی جایزه پولیتزر، دارنده ی تعدادی مدارک افتخاری دانشگاهی و مشاور تاریخ در ارگان های مهم دولتی بود، در سال 1940م  مقاله ی مذکور را منتشر کرد که به گفته ی ویراستار کتاب، کارول کامن، هنوز به اندازه ی زمان انتشار آن جدید و در خور توجه است.  
   برای شناخت حقیقی از توسعه ی فرهنگی در یک کشور مطالعه و بررسی تاریخ محلی آن کشور یعنی جایی که ریشه های مردمی یک تمدن قرار دارد؛ بسیار اهمیت دارد. در گذشته تاریخ از بالا به پایین نوشته می شد یعنی اینکه مورخان درباره ی تاریخ سیاسی مناطق و کشورها می نگاشتند یا صرفاَ از این منظر به تاریخ نگاه می کردند، اما در زمان حال ضرورت مطالعه ی زندگی از سطوح پایین به بالا برای مورخان فعال در حیطه ی فرهنگی آشکار گشته است؛ در واقع داستان اینکه چگونه مردم به عنوان افراد و به عنوان جوامع مختلف زیسته اند.  
  مشخص است که اطلاعات جزیی در این نوع تاریخ نگاری (تاریخ نگاری فرهنگی) در قالب ها و طرح های مختلفی می توانند طبقه بندی شوند. اطلاعاتی که از یک محل خاص جمع شده اند، مواد محلی هستند اما این مواد ممکن است برای یک موضوع تحقیقاتی که شماری از مناطق مختلف را دربر می گیرد، به کار روند. مثلاَ بررسی قوانین حاکم بر مدارس و تأثیرات آموزشی آنها در روستاها، شهرها و مناطق مختلف می تواند موادی باشند که یک مورخ آنها را به عنوان مواد اصلی خویش برای تعمیم یک نظریه درباره ی نظام آموزش و پرورش کشور در یک دوره ی زمانی مشخص به کار می برد. بنابراین درست است که یک مورخ محلی در یک چارچوب جغرافیایی یا حقوقی به مطالعه می پردازد اما مطالعات محلی او برای نگارش یک تاریخ فرهنگی از کل، نقش مهمی دارد و هر چه این مطالعات در  حیطه ی محلی خواه صرفاَ برای شناخت یک محل یا برای مطالعه در حیطه ای وسیع تر، بیشتر باشد رسیدن به یک تاریخ فرهنگی دقیق تر، امکان پذیرتر می گردد.  
  در این حیطه (تاریخ فرهنگی)، خلأ بزرگی در شناخت ما نسبت به نقش فرهنگی گروه های حاشیه ای و غیرمسلط در جامعه که تعداد آنها کم هم نیست، وجود دارد. با آنکه نقش این گروه ها در جامعه زیاد است، اما به علت اینکه در یک گروه مشخصی از جامعه قرار نگرفته اند، آگاهی از دیدگاه ها، رفتار و نقش آنها در جامعه مشکل است. در این حیطه مطالعات انسان شناختی مفید هستند، اما این مطالعات فقط به دوران حاضر می پردازند و فهم نقش این گروه ها در تاریخ با توجه به کمبود منابع مدون درباره ی آنها مشکل بزرگی است. در مواجهه با این مشکل، مورخان محلی باید تلاش نمایند تا از طریق جمع آوری شواهد و مدارک پراکنده به آشکارسازی نقش مردمی بپردازند که نه تنها خود درباره ی خویش کم نوشته اند بلکه منابع نیز به ندرت از آنها یاد کرده اند. در این رابطه بررسی مسائلی مانند کشاکش های طبقاتی، رقابت های مذهبی، ایجاد حس مسولیت پذیری در اجتماع باید مورد توجه واقع شوند.  
 در عرصه ی تاریخ اقتصادی هم، موضوعات بسیار زیادی وجود دارند که اطلاعات خاصی در حیطه ی این موضوعات برای رسیدن به نظریه های تاریخی و اثبات آنها مورد نیاز است. مثلاَ در عرصه ی صنعت، مشکلاتی که در روابط بین صاحبان سرمایه و نیروی کار بوده است، تأثیرات مهمی در عرصه ی فرهنگی برجای گذاشته اند. در این زمینه ما به مطالعات محلی از شرایط نیروی کار و تغییرات در وضع جایگاه اجتماعی آنها نیاز داریم. یا مسائلی دیگر مانند تاریخ انباشت سرمایه در جوامع مختلف، ظهور شکل های گوناگون صاحبان سرمایه و تجارت، تحلیل دقیق رشد طبقه ی متوسط، بررسی جابه جایی های جمعیتی از یک منطقه به منطقه ی دیگر و ... .  بدون داشتن آگاهی های لازم از این مشکلات در عرصه های محلی، رسیدن به یک تعمیم کلی امکان پذیر نیست. رفع این کمبودها به عهده ی مورخان محلی است که با نگارش تواریخ محلی از جوامع گوناگون در بعد اقتصادی آن، نقش خویش را به شکلی مؤثر ایفا کنند.
  مسأله ی دیگر که برای بررسی اهمیت دارد، تأثیر محیط بر رفتار مردم یک محل است. چه ویژگی های محیطی باعث می شود که الگوی رفتاری مردم یک جامعه با یک جامعه ی دیگر متفاوت باشد. شرایط  نابرار وضعیت آب و هوا، خاک و آب  چه تأثیری بر مردم یک جامعه دارد؟ آیا عامل اساسی متمایز کننده ربطی به مسائل نژادی دارد یا بستگی به تنوع یا یکدستی جمعیت آن منطقه یا میزان دسترسی آن منطقه به مناطق دیگر دارد؟ در جواب به این گونه پرسش ها، یک مورخ محلی باید تلاش کند تا فرایند شکل گیری جوامع مختلف، چرایی این گونه شکل گیری و نیروهای تأثیرگذار در این روند را توضیح دهد. بنابراین تحلیل محیط های فرهنگی و طبیعی جوامع مختلف که به شکل یگانه (منطقه به منطقه) بررسی می شوند، می توانند پاسخ مناسبی به این سئوالات باشند.
  در این نوع مطالعه، تأکید بر تفاوت های محلی ممکن است به نوعی سردرگمی به جای روشنگری منجر شود. به منظور دوری از این مشکل، شباهت های موجود بین جوامع مختلف نیز باید در نظر گرفته شوند. ما نیاز داریم که جوامع را در چارچوب خاصی مثلاَ جوامع کشاورزی، جوامع صنعتی و ... طبقه بندی کنیم. هر چند ممکن است در طول پژوهش خویش متوجه شویم که بعضی از موارد در یک طبقه باید در یک طبقه ی دیگر قرار گرفته شوند. در هر منطقه انواع مختلف جوامع را بررسی می کنیم و در عین حال رابطه ی این جوامع محلی را با کل جامعه در نظر می گیریم، زیرا نمی خواهیم آن گونه تاریخ یک محل را بررسی نماییم که آن بررسی فقط شامل آن ناحیه ی خاص باشد و بس و نتواند ما را به یک تعمیم  یا نظریه رهنمون شود.
   در این گونه پژوهش ها، حتی یافته های قدیمی نیز می توانند به عنوان مواد خام یک مورخ به کار آیند. یک مورخ که می خواهد تاریخ محلی را از دیدگاه وسیع تری مطالعه کند باید یافته های قدیمی را با یافته های مختلف دیگری تکمیل نماید. مثلاَ او می تواند از تکنیک های مطالعات میدانی که جامعه شناسان به کار می برند، استفاده کند، اما در انجام این کار برخلاف یک انسان شناس فرهنگی که به مسائل روز می پردازد، یک مورخ محلی باید به گذشته ای بپردازد که زمان حاضر را به وجود آورده است.  وسیله ی دیگری که یک مورخ محلی می تواند استفاده کند، پرسش نامه یا مصاحبه است که برای تحلیل شخصیت افراد خیلی مهم است، زیرا تاریخ فرهنگی برخلاف تاریخ سیاسی که روایتی از رفتارهای انسان ها است، گزارشی از احساسات و نگرش های ذهنی انسان ها و ارتباط این دو با یکدیگر می باشد. از جمله مواد مفید دیگر برای نوشتن تاریخ محلی یک منطقه، عبارتند از: نقشه ی جغرافیایی محل مورد مطالعه، کتابچه هایی که برای معرفی یک شهر یا منطقه برای توریست ها چاپ می گردد، تبلیغاتی که در روزنامه های یک شهر چاپ می شود و تغییراتی که این تبلیغات در طول سالها دارند، می توانند نشان دهنده ی تمایلاتی از مردم آن شهر باشند که به راحتی در جای دیگر قابل مشاهده نیستند. حتی سفارش هایی که مردم یک شهر یا روستا به کتابخانه ها برای خرید کتاب های جدید می دهند، در صورتی که نگهداری شده باشند، می توانند به کار مورخ محلی بیایند.
  در این راستا یعنی یافتن مواد گوناگون ممکن است برای یک مورخ محلی مانند دیگر مورخان مشکلاتی مانند کمبود منابع در یک حوزه ی تحقیق یا عدم دسترسی به منابع وجود داشته باشد، اما یک سری از موانع وجود دارد که خاص یک تاریخ نگار محلی است. اولین مشکل از این نوع عبارت است از بی توجهی مردم به منابعی که در اختیار خانواده ها است و افراد آنها را به عنوان مسائل شخصی، بی اهمیت تلقی می کنند و از بیان آنها یا ارائه ی آنها به یک مورخ محلی ابا دارند مثل کاغذ پاره های پدربزرگ که بعد از مرگ او دور ریخته شدند.
   مشکل دیگر در این رابطه، کم اهمیت دیده شدن کار یک مورخ محلی به وسیله ی کسانی است که او تلاش می کند تا تاریخ آنها را بررسی کند، زیرا مردم عادت دارند که مورخان را به عنوان اشخاصی که درباره ی امور بزرگ مانند سقوط امپراطوری روم یا حمله ی مغول تحقیق می کنند، تصور نمایند. بنابراین یک مورخ که به امور جزیی در یک محل خاص می پردازد از جهت علمی، کم اهمیت جلوه می کند.  
مشکل دیگر ترسی است که افراد از در اختیار نهادن اطلاعات خود به یک مورخ محلی دارند. اطلاعات شخصی افراد و خانواده ها و یا اطلاعاتی از قبیل اطلاعات مالی و حقوقی که یک شرکت یا مؤسسه از افشای آنها نگران است. آنها ممکن است فکر کنند که با آشکار شدن این اطلاعات، موقعیت شغلی یا اجتماعی آنها به خطر بیفتد و نکته ی حائز اهمیت اینکه این مشکل در جوامع کوچک تر بیشتر است.
  در انتها بعد از جمع آوری انبوهی از اطلاعات، مشکل اساسی برای یک مورخ محلی جمع بندی این مواد در قالب یک طرح با معنا و قابل دفاع است. برای رفع این مشکل، روش نمونه سازی مفید است. در عین حال استفاده از روش مقایسه ای هم می تواند نقاط اشتراک و افتراق یک محل را در ارتباط با محل های دیگر مشخص کند.
   در پایان باید خاطر نشان کنیم که یک مورخ محلی فقط برای این تحقیق نمی کند که یافته هایش برای یک تاریخ عمومی و ملی استفاده شود، بلکه او برای آگاهی مردم محل هم می نویسد، زیرا اطلاع از گذشته ی خویش برای هر جامعه ای که بخواهد به یک بلوغ فرهنگی برسد، ضروری است. به عبارت دیگر آگاهی یک محل از نقش خویش در کل یک کشور البته همراه با یک دید انتقادی از عملکرد خود، یک نیروی سازنده ی اجتماعی را سامان می بخشد. حال سئوال مهم این است که آیا یک مورخ محلی برای اینکه آثارش به وسیله ی مردم خوانده شود، باید خود را از سطح یک پژوهش گر متخصص به سطح ذهنی عوام تنزل دهد؟ در پاسخ باید گفت که هیچ گونه قانونی بر ضد جالب کردن تاریخ وجود ندارد. محبوب بودن و علمی بودن الزاماَ در تضاد با یکدیگر قرار ندارند و این به عهده ی مورخ است که با جذاب کردن نوشته های خود، مردم را به خواندن آثار خویش ترغیب کند و با نشان دادن ارزش تاریخ محلی به آنها، مردم را در همکاری برای دسترسی یافتن مورخ محلی به منابع آن تاریخ جذاب تشویق نماید.  
+ دوشنبه ۱۷ آذر ۱۳۹۳ ساعت ۲۳:۲۳
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: