دکتر سید رسول ابطحی

دکتری: دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

تخصص در تاریخ

تخصص در تاریخ برخلاف گذشته در دنیای مدرن، مورخان نه داستان پردازنی در خدمت قدرتمندان، بل مشاورانی هوشمند و صادق برای مردم و جامعه هستند.
پیوست‌ها
   نوشتار زیر با عنوان "تخصص در تاریخ" خلاصه و برداشتی آزاد از یکی از جلسات درس "روش تحقیق در تاریخ" در مقطع دکتری، مدرس: آقای دکتر نورایی و متنی انگلیسی با عنوان Statement on Standards of Professional Conduct  است که برای علاقه مندان، متن کامل این مقاله ی انگلیسی ضمیمه ی این نوشتار می باشد.     
  گذشتگان تاریخ را تحقیر می کردند و آن را شایسته ی این نمی دانستند که علم نامیده شود. ارسطو تاریخ را فروتر از شعر قرار می داد و دکارت آن را به دروغ ها و هوس های مورخان آلوده می دانست. منطقیان قدیم هم چون نام علم را شایسته ی تصدیقات کلی می دانستند، تاریخ را علم نمی دانستند و تا همین دوره ی اخیر هم بین  اندیشمندان ایرانی، تاریخ در بین علوم جایگاهی نداشت، زیرا از دعوت علامه قزوینی به عنوان مدرس تاریخ به دانشکده ی معقول و منقول شگفت زده شدند که مگر تاریخ هم معلم نیاز دارد. 1
 از آنجا که تاریخ معمولاَ به عنوان داستان گذشتگان تلقی می شود که با چند کتاب به راحتی در دسترس همگان قرارمی گیرد، پذیرش آن به عنوان یک تخصص و علم برای عموم مردم مشکل است. مورخان به عنوان افرادی تصور می شوند که به منظور کسب درآمد و شهرت به بیان داستان هایی آغشته به دروغ  می پردازند. از این دیدگاه، تخصص یک مورخ می شود قدرت ادبی او در سر هم کردن حوادث گذشته به صورتی که منافع صاحبان قدرت تأمین شود. اما اگر تاریخ یک فرآیند پایان ناپذیر زمان حال برای فهم و تفسیر گذشته در نظر گرفته شود، تخصص یک مورخ ابعاد وسیعی پیدا می کند، به ویژه که این فهم به فهم وضعیت کنونی ما و جهان اطراف ما کمک زیادی می کند. دراین دیدگاه، کار یک مورخ فقط بیان داستان هایی درباره ی گذشته نیست، بلکه یک مورخ درباره ی گذشته تحقیق می کند و تلاش می نماید تا هر دوره ای از گذشته را در ظرف زمانی و مکانی آن دوره فهم کند، تفسیرهای دیگران از گذشته را ارزیابی نماید و با توجه به دیدگاه های جدید و علوم روز حوادث گذشته را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده، به تفاسیری جدید از تاریخ دست یابد؛ تفاسیری که حتی می تواند جوابگوی مشکلات کنونی جامعه و مردم باشد.   
بر این اساس تخصص یک مورخ در ارتباط با دیگر پژوهش گران بهتر نمایان می شود، زیرا علم تاریخ مانند دیگر علوم تجربی، هویتی جمعی و جاری دارد و پژوهش گران تاریخ تلاش می کنند تا فهم ما از گذشته را از طریق یک فرآیند جمعی که می توان آن را دیالوگ انتقادی با یکدیگر، با دیگر علوم و با جامعه نامید، ارتقا دهند، به طوری که مردم جامعه بتوانند با کشف زندگانی گذشتگان و دستاوردها و خطاهای آنان به سئوالات مهم زمان و مکان خود پاسخ دهند. آن ها برای چنین فعالیتی نیاز به مجموعه ای از علوم، فنون ، آثار تاریخی و دیگر منابع مربوط به تاریخ دارند که در مکان های متنوعی از دانشگاهها، مؤسسات تحقیقاتی، کتابخانه ها وآرشیوها گرفته تا مکان های تاریخی، موزه ها، سازمان های دولتی و خصوصی و حتی در متن جامعه وجود دارند. مورخان در عین حال باید معلومات و تفسیرهای تاریخی خود را از طریق راه های گوناگون ارتباطی از قبیل کتاب ها، مقالات، کلاس های درسی، نمایشگاه ها، فیلم ها، برنامه های تلویزیونی، سایت های اینترنتی و... در اختیار دیگران قرار دهند تا بتوانند یک کانال ارتباطی آزاد از فهم گذشته به وجود بیاورند.    
 به منظور بهینه شدن فرآیند یادشده، ویژگی های زیر برای یک مورخ و پژوهش گر تاریخ ضروری به نظر می رسد.  
1- صداقت در حرفه ی تاریخ نگاری و تاریخ پژوهی بسیار مهم است. این صداقت، آگاهی از تعصبات شخصی خویش، دخیل نکردن منافع شخصی و حزبی خود و دوری از سوء تفسیر از حوادث تاریخی به منظور رسیدن به اهداف خویش است. در همین راستا آن ها نباید یافته های خویش را به شکلی گمراه کننده ارائه نمایند و باید از حذف یا نادیده گرفتن شواهدی که برضد تفسیرتاریخی آن ها از وقایع است، خودداری کنند.  
  2- مورخان باید یافته های خویش را به شکلی مستند بیان نمایند و با نگرشی نقادانه ازمنابع خویش، آنها را مشخص کنند. در این روند دوری از سرقت ادبی به معنای قبول نقش دیگر محققان در نظریات خویش و احترام به تلاش و آرای دیگر صاحب نظران است.
  3- مورخان باید از دسترسی آزاد به منابع حمایت کنند، چراکه هر موضوعی در تاریخ می تواند ارزش تحقیق داشته باشد و لازمه ی این تحقیق، امکان دانستن اطلاعات لازم درباره ی موضوع مورد نظر است. بنابراین هرچند مورخان دسترسی محدود به بعضی منابع را به علت امنیت ملی درک می کنند، اما باید با هر گونه محدود سازی غیر ضروری در جهت دستیابی به منابع مخالفت کنند.
  4- آشنایی با علوم روز و یافته های جدید و حساسیت نسبت به مشکلات موجود در جامعه از وظایف اصلی مورخان و پژوهش گران تاریخ است. یک مورخ در عین استفاده از آثار دیگر محققان باید با مرزهای دانش خود آشنا بوده و همیشه آماده باشد تا از روش ها و فرضیات خود در تحقیقات خویش دفاع منطقی و علمی نماید و درباره ی رابطه ی بین شواهد و تفاسیر خویش و همچنین تفاسیر جایگزین از حوادث تاریخی مورد نظر، توضیح قانع کننده ارائه نمایند. چنین مورخی در عین پاسخ به پرسش ها، قادر به شناسایی پرسش های مانده و گرههای موجود در حیطه ی علم خویش است.  
 5-  از آنجا که تفسیر گذشته می تواند نقشی بسیار حیاتی در حل مشکلات روز در یک جامعه آزاد و باز داشته باشد، مورخان باید سهیم کردن دیگران در آراء و اندیشه های خویش درباره ی گذشته را یکی از مزایای شغل خویش بدانند و به منظور جلب و حفظ اعتماد عمومی نسبت به خویش تلاش نمایند تا ازعهده ی ایجاد تعادل بین ارائه ی افکار و تفاسیر خویش درباره ی گذشته در قالب یک گزارش جذاب و حفظ ارزش های شغلی و حرفه ای خویش اعم از اخلاقی و علمی (ویژگی های یادشده) برآیند.    
 در مجموع مورخان و پژوهش گران تاریخ نه به عنوان یک قصه گو به منظور سرگرم نمودن مخاطبان و وسیله ای برای تفریح دیگران، بلکه به عنوان یک متخصص در تفسیر حوادث گذشته که نسبت به پیچیدگی های علم تاریخ، تنوع تفاسیر تاریخی، محدودیت ها و نقاط قوت علم خویش و نقش این علم در جامعه حساس هستند؛ ظهور می یابند. به ویژه هنگامی که از این تخصص یاد شده برای استفاده و بهره وری در حیطه های گوناگون اجتماعی و سیاسی از مؤ سسات و سازمان های دولتی و غیردولتی گرفته تا برای ارائه ی نظر به عنوان رایزن سیاسی، روشنفکران ملی، مشاوران فرهنگی و میانجی گران محلی و ملی به کار فرا خوانده می شوند. درحیطه ی چنین فعالیت هایی است که ارزش تخصص مورخان و فواید آن برای جامعه آشکار می گردد. گواه ما بر این مدعا نقش محلی و ملی مورخان به عنوان مشاور در سازمان های گوناگون دولتی و خصوصی در جوامع غربی است.  

 1-عبدالکریم سروش، تفرج صنع (از تاریخ بیاموزیم)، مؤسسه صراط ،  1373، صص254و255  
+ یکشنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۳ ساعت ۱۵:۴۰
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: